Menangani Kesesakan Melalui Bandar Berorientasikan Transit

Bolehkah ekosistem perancangan induk seperti ini benar-benar menyokong gaya hidup kurang bergantung kepada kereta?

Di seluruh Lembah Klang, pembangunan berorientasikan transit (TOD) sedang mengubah cara rakyat Malaysia hidup, bekerja dan bergerak. Menjelang penghujung tahun 2024 dan 2025, lebih daripada 26 TOD telah dibangunkan di rantau ini, kebanyakannya dibina di sepanjang laluan MRT Sungai Buloh-Kajang (SBK) dan Sungai Buloh-Serdang-Putrajaya (SSP). Peningkatan penggunaan projek TOD ini membuktikan bahawa apa yang dahulu hanya dianggap sebagai konsep teori kini telah menjadi penanda aras utama dalam pembangunan bandar moden.

Namun, perbincangan kini mula bergerak melangkaui pembangunan individu. Daripada projek bersendirian yang dibina berasaskan stesen transit, tumpuan kini perlahan-lahan beralih kepada sesuatu yang lebih besar dari segi skala dan aspirasi iaitu bandar berorientasikan transit.

Selari Dengan Dorongan Nasional

Pada asasnya, peningkatan ini berkait rapat dengan usaha negara untuk memperluaskan penggunaan pengangkutan awam dan mewujudkan kehidupan bandar yang kurang bergantung kepada kereta. Ini disebabkan peningkatan kos sara hidup yang telah menjejaskan lebih 80% isi rumah bandar dan luar bandar. Digabungkan dengan kesesakan lalu lintas yang berterusan di bandar utama, usaha mengurangkan kebergantungan terhadap kenderaan persendirian kini menjadi keutamaan dasar negara. Oleh itu, projek berkaitan transit muncul sebagai alternatif jelas yang menawarkan sambungan terus di depan pintu rumah sambil memendekkan masa perjalanan harian.

Tidak seperti TOD berskala individu, bandar berorientasikan transit direka sebagai ekosistem bandar lengkap. Daripada satu pembangunan yang berpusat pada stesen, ia meliputi ratusan malah ribuan ekar dengan integrasi pelbagai kawasan kediaman, pusat komersial seperti pusat beli-belah, sekolah, taman serta sistem mobiliti dalaman seperti bas atau tren. Secara teori, ia merupakan “bandar di dalam bandar”. Dalam konsep ini, transit bukan sekadar titik akses tetapi menjadi tulang belakang struktur keseluruhan bandar tersebut.

Dari Brosur Kepada Realiti

Apabila pembangunan berskala besar ini mula direalisasikan, fokus kini berubah daripada sekadar berdekatan dengan transit kepada bagaimana transit itu benar-benar mempengaruhi kehidupan harian. Ia memainkan peranan penting dalam membentuk kehidupan komuniti tetapi tidak semestinya memenuhi keperluan setiap penduduk. Tinggal hanya 500 meter dari stesen LRT tidak secara automatik mengurangkan kebergantungan kepada kereta. Persoalannya, adakah kawasan kejiranan baharu ini benar-benar menyokong gaya hidup kurang bergantung kepada kereta atau sekadar memindahkan budaya penggunaan kereta ke lokasi yang lebih mudah diakses?

Cabaran sebenar ialah sama ada kehidupan harian di kawasan ini mampu berkembang tanpa kebergantungan tinggi kepada kereta. Tambahan pula, bukan semua orang berminat tinggal terlalu dekat dengan landasan tren atau laluan bas.

Menjawab persoalan ini memerlukan komitmen terhadap sambungan “last-mile” dan reka bentuk bandar yang efektif. Tanpa elemen sokongan seperti jalan mesra pejalan kaki, laluan pejalan kaki yang selamat, pengurangan kebergantungan parkir serta kemudahan harian yang mudah dicapai, jarak semata-mata tidak cukup untuk mengubah corak perjalanan penduduk. Dengan kata lain, “connectivity” tidak sepatutnya sekadar menjadi kata pemasaran mengenai jarak ke lebuh raya atau lapangan terbang. Ia perlu bersifat berpusatkan manusia dan direka untuk mengubah tingkah laku, bukan sekadar memendekkan perjalanan dari titik A ke titik B. Pada skala bandar, sambungan bukan hanya tentang akses ke stesen tetapi bagaimana keseluruhan bandar bergerak secara dalaman.

Terdapat juga risiko penjenamaan yang menyebabkan konsep bandar seperti ini dipasarkan melebihi realiti sebenar. Perbezaan antara penjenamaan dan fungsi telah lama diperdebatkan kerana label TOD kadangkala digunakan terlalu longgar. Ini secara tidak langsung mengaburkan garis pemisah antara bandar berorientasikan transit yang benar-benar tulen dengan pelan induk yang hanya longgar definisinya. Sesetengah pembangunan dipasarkan sebagai berorientasikan transit walaupun integrasinya dengan infrastruktur sekeliling sangat minimum. Bagi pembeli dan pelabur, penting untuk melihat melangkaui tuntutan pemasaran dan menilai keaslian sesebuah bandar. Adakah projek itu benar-benar menyokong gaya hidup yang mengutamakan transit?

Kejayaan bandar berorientasikan transit bukan bergantung kepada penjenamaan semata-mata kerana pada hakikatnya, ia bergantung kepada sejauh mana ia menyokong kehidupan harian tanpa kebergantungan terhadap kereta. Walaupun sesuatu bandar kelihatan menarik di atas kertas, ia masih boleh gagal jika penduduk perlu memandu hanya untuk membeli barang runcit.

Menghubungkan Perjalanan Pertama Dan Terakhir

Pada tahap kehidupan harian penduduk ini, infrastruktur yang sesuai amat penting. Laluan bas yang efisien, laluan pejalan kaki, trek berbasikal dan laluan berbumbung memainkan peranan utama dalam cara orang bergerak ke kafe atau taman kegemaran mereka. Jika elemen-elemen ini tiada, walaupun bandar tersebut berada di lokasi strategik, ia mudah berubah menjadi kawasan pinggir bandar berorientasikan kereta biasa yang sekadar mempunyai stesen transit tanpa benar-benar mengintegrasikannya ke dalam komuniti.

Pada masa sama, sokongan dasar kerajaan mula membentuk bagaimana bandar ini berkembang. Insentif seperti nisbah plot lebih tinggi untuk pembangunan yang menyediakan sambungan terus ke infrastruktur transit telah menggalakkan pemaju membina jambatan penghubung, laluan berbumbung dan akses terus dari bangunan ke stesen. Walaupun langkah ini membantu mengukuhkan integrasi, ia tidak secara automatik menjamin perubahan tingkah laku yang terbentuk daripada tabiat jangka panjang.

Manfaat Kelestarian

Kelestarian merupakan satu lagi lapisan yang semakin diterapkan dalam model ini. Malaysia sedang berusaha mengurangkan jejak karbon melalui sistem bandar rendah karbon. Oleh itu, bandar berorientasikan transit kini berada di bawah pemerhatian lebih ketat untuk menggabungkan penyelesaian mobiliti hijau, perancangan guna tanah yang lebih baik serta reka bentuk bangunan yang lebih cekap. Walaupun masih berkembang, elemen-elemen ini menunjukkan perubahan lebih besar dalam cara bandar masa depan dirancang.

Walaupun bercita-cita tinggi, tidak semua bandar berorientasikan transit memberikan hasil yang sama. Kejayaan setiap pembangunan masih banyak bergantung kepada pelaksanaan. Faktor seperti tahap penggunaan transit, infrastruktur sekeliling serta kualiti perancangan bandar keseluruhan akan menentukan sama ada sesebuah bandar benar-benar dapat berfungsi sebagai persekitaran berasaskan transit.

Namun begitu, daya tarikannya tetap jelas bagi penduduk. Idea untuk tinggal dalam bandar serba lengkap di mana rumah, tempat kerja, sekolah dan kemudahan harian semuanya saling terintegrasi menawarkan tahap kemudahan yang sukar ditandingi oleh kehidupan pinggir bandar tradisional. Apabila corak kerja semakin fleksibel dan gaya hidup hibrid menjadi norma, model ini dijangka menjadi semakin relevan pada masa hadapan.

Ketika Malaysia terus memperluaskan rangkaian rel dan infrastruktur bandar, bandar berorientasikan transit mungkin bukan sahaja mengubah lokasi tempat tinggal rakyat tetapi turut mentakrifkan semula maksud sebenar kehidupan bandar secara keseluruhan.

Kredit: Star Media Group Berhad - StarProperty - Diterbitkan pada 8 Mei 2026 - Samantha Wong - Diterjemah oleh ChatGPT